МАТО ИШЛАБ ЧИҚАРИШДА СУВ САРФИНИ ҚАНДАЙ КАМАЙТИРИШ МУМКИН?

Ўзбекистонда пахта хомашёсини чуқур қайта ишлаш ва тайёр мато ишлаб чиқариш муҳим иқтисодий аҳамиятга эга. Бироқ газламани бўяш, оқартириш ва пардозлаш жараёнларида кўп миқдорда сув ва кимёвий моддалар сарфланиши мумкин.

Бухоро шаҳридаги Президент мактаби илмий ходими Барно Эркинович Барноевнинг мақоласида пахта газламаларида сув сарфини камайтиришга ёрдам берувчи халқаро технологиялар таҳлил қилинган.

Матони бўяшда қанча сув сарфланади?

Анъанавий технологияда 1 кг матони бўяш учун 200 литргача сув сарфланиши мумкин. Матони қайта-қайта ювиш сув ва энергия сарфини оширади, шунингдек, бўёқ ва кимёвий моддалар сақлаган оқова сувлар ҳосил бўлади.

Сувни тежашнинг 4 та технологияси

1. Толани олдиндан модификация қилиш

Пахта толаси бўяшдан аввал махсус ишловдан ўтказилади. Бу бўёқнинг сингишини яхшилаб, такрорий ювишга эҳтиёжни камайтириши мумкин. Айрим технологияларда сув сарфини 90 фоизгача камайтириш имконияти қайд этилган.

2. Кўпик ёрдамида бўяш

Бўёқли суюқлик ўрнига махсус кўпик матога суртилади. Бу усул сув сарфини тахминан 50–55 фоизга камайтириши мумкин.

3. Озон ёрдамида оқартириш

Озондан фойдаланиш анъанавий оқартиришдаги айрим кимёвий моддаларга эҳтиёжни камайтириши мумкин. Самара мато тури ва ишлаб чиқариш шароитига боғлиқ.

4. Суперкритик карбонат ангидрид билан бўяш

Айрим синтетик матоларни бўяшда сув ўрнига махсус шароитдаги карбонат ангидрид қўлланади. Сув сарфи 95–100 фоизгача камайиши мумкин, аммо технология қиммат ускуналарни талаб қилади ва пахта газламаларига тўғридан-тўғри татбиқ этилмайди.

Ўзбекистон учун қайси ечимлар муҳим?

Маҳаллий корхоналар учун технология танлашда сув тежаш даражаси, ускуналар нархи ва мавжуд ишлаб чиқариш тизимига мослик муҳим. Толани модификация қилиш ва кўпикли бўяш каби усулларни маҳаллий шароитда синаш истиқболли йўналишлардан ҳисобланади. Технологияларни жорий этишдан олдин уларни Ўзбекистон пахта толаси, ишлатиладиган бўёқлар ва тайёр маҳсулот сифатига таъсири бўйича лаборатория ҳамда ишлаб чиқариш синовларидан ўтказиш зарур.

Хулоса

Ўзбекистон тўқимачилик саноатида сувни тежаш фақат пахта етиштиришга эмас, балки матони бўяш, оқартириш ва пардозлаш жараёнларига ҳам боғлиқ. Халқаро технологияларни маҳаллий шароитга мослаштириш сув ва энергия сарфини камайтириш, оқова сувлар ҳажмини қисқартиришга ёрдам бериши мумкин.

Манба: Барноев Б. Э. «Кам сувли ва сувсиз бўяш технологияларини Ўзбекистон пахта толали газламаларига мослаштириш: илмий-технологик асослар ва амалий истиқболлар». Маркетинг илмий, амалий ва оммабоп журнали, 2026-йил, махсус сон, 214–225-бетлар.