MATO ISHLAB CHIQARISHDA SUV SARFINI QANDAY KAMAYTIRISH MUMKIN?

Oʻzbekistonda paxta xomashyosini chuqur qayta ishlash va tayyor mato ishlab chiqarish muhim iqtisodiy ahamiyatga ega. Biroq gazlamani boʻyash, oqartirish va pardozlash jarayonlarida koʻp miqdorda suv va kimyoviy moddalar sarflanishi mumkin.

Buxoro shahridagi Prezident maktabi ilmiy xodimi Barno Erkinovich Barnoyevning maqolasida paxta gazlamalarida suv sarfini kamaytirishga yordam beruvchi xalqaro texnologiyalar tahlil qilingan.

Matoni boʻyashda qancha suv sarflanadi?

An’anaviy texnologiyada 1 kg matoni boʻyash uchun 200 litrgacha suv sarflanishi mumkin. Matoni qayta-qayta yuvish suv va energiya sarfini oshiradi, shuningdek, boʻyoq va kimyoviy moddalar saqlagan oqova suvlar hosil boʻladi.

Suvni tejashning 4 ta texnologiyasi

1. Tolani oldindan modifikatsiya qilish

Paxta tolasi boʻyashdan avval maxsus ishlovdan oʻtkaziladi. Bu boʻyoqning singishini yaxshilab, takroriy yuvishga ehtiyojni kamaytirishi mumkin. Ayrim texnologiyalarda suv sarfini 90 foizgacha kamaytirish imkoniyati qayd etilgan.

2. Koʻpik yordamida boʻyash

Boʻyoqli suyuqlik oʻrniga maxsus koʻpik matoga surtiladi. Bu usul suv sarfini taxminan 50–55 foizga kamaytirishi mumkin.

3. Ozon yordamida oqartirish

Ozondan foydalanish an’anaviy oqartirishdagi ayrim kimyoviy moddalarga ehtiyojni kamaytirishi mumkin. Samara mato turi va ishlab chiqarish sharoitiga bogʻliq.

4. Superkritik karbonat angidrid bilan boʻyash

Ayrim sintetik matolarni boʻyashda suv oʻrniga maxsus sharoitdagi karbonat angidrid qoʻllanadi. Suv sarfi 95–100 foizgacha kamayishi mumkin, ammo texnologiya qimmat uskunalarni talab qiladi va paxta gazlamalariga toʻgʻridan-toʻgʻri tatbiq etilmaydi.

Oʻzbekiston uchun qaysi yechimlar muhim?

Mahalliy korxonalar uchun texnologiya tanlashda suv tejash darajasi, uskunalar narxi va mavjud ishlab chiqarish tizimiga moslik muhim. Tolani modifikatsiya qilish va koʻpikli boʻyash kabi usullarni mahalliy sharoitda sinash istiqbolli yoʻnalishlardan hisoblanadi. Texnologiyalarni joriy etishdan oldin ularni Oʻzbekiston paxta tolasi, ishlatiladigan boʻyoqlar va tayyor mahsulot sifatiga ta’siri boʻyicha laboratoriya hamda ishlab chiqarish sinovlaridan oʻtkazish zarur.

Xulosa

Oʻzbekiston toʻqimachilik sanoatida suvni tejash faqat paxta yetishtirishga emas, balki matoni boʻyash, oqartirish va pardozlash jarayonlariga ham bogʻliq. Xalqaro texnologiyalarni mahalliy sharoitga moslashtirish suv va energiya sarfini kamaytirish, oqova suvlar hajmini qisqartirishga yordam berishi mumkin.

Manba: Barnoyev B. E. «Kam suvli va suvsiz boʻyash texnologiyalarini Oʻzbekiston paxta tolali gazlamalariga moslashtirish: ilmiy-texnologik asoslar va amaliy istiqbollar». Marketing ilmiy, amaliy va ommabop jurnali, 2026-yil, maxsus son, 214–225-betlar.